Göz gezdirme kutusu:

DİL KURAMININ TEMEL İLKELERİ Kopenhag Dilbilim Çevresi’nin kurucusu ve glosematik kuramının öncüsü olan L.Hjelmslev, genel dil kuramıyla ilgili görüşlerini, Danca olarak yayımladığı Omkring sprogteoriens grundlaeggelse (Dil Kuramının Kuruluşu Çevresinde) adlı yapıtında açıklanmıştır. 1943’de yayımlanan bu yapıt, sonradan, çeşitli dillere çevrilmiştir: İngilizce: Prolegomena to a Theory of Language; Fransızca: Prolégoménes à une théorie du langage; İtalyanca: I Fondamenti della teoria del linguaggio; Almanca: Prolegomena zu einer Sprachteorie, Başlığını, Dil Kuramının Temel İlkeleri olarak karşıladığımız bu yapıttaki kimi bölümlerin yer yer kısaltılmış çevirisini sunuyoruz: Birinci ve ikinci bölümü İtalyanca’dan (Fransızca çevrisinden de yararlanarak) G.Işık; üçüncü, dördüncü ve beşinci bölümü Fransızca’dan M.Yalçın çevirmiştir. Çevirilerde, terim birliğinin sağlanılmasına, ayrıca, özen gösterilmiştir. (M.R.) 1. Dilbilimsel İnceleme ve Dil Kuramı İtalyanca’dan: çeviren: Gül IŞIK Dil -insan konuşması- tükenmez bir değer kaynağıdır. İnsandan ayrılamaz dil, her etkinliğinde eşlik eder ona. İnsanın, düşüncelerine, duygularına, dileklerine, çabalarına ve eylemlerine biçim vermekte yararlandığı gereçtir; bu gereçle etkiler, onunla etkilenir insanoğlu. Toplumun en derinindeki değerdir dil. En son ve vazgeçilmez desteğidir kişinin, anlığının varoluş sorunu ile çarpıştığı; çatışmanın şairin ve düşünürün monologunda son bulduğu yalnızlık saatlerindeki sığınağıdır. Daha bilincimiz uyanmadan önce çevremizde yankılanırdı dil, düşüncemizin ilk körpe filizlerine tutunmaya, tüm yaşantımızda en basit gündelik uğraşlardan, en özel, en yüce anılarımıza dek ayrılmaz dostumuz olmaya hazırdı; gündelik yaşantımızda gereksindiğimiz gücü ve sıcaklığı bize veren belleğimizi de yine dile borçluyuz. Hem, dil bize eşlik eden, sıradan bir dost da değildir, anlığımızın derinliklerine sinmiştir, bireyin ve topluluğun kalıtım yoluyla edindikleri anılar gömüsü, kimi zaman anımsatan, kimi zaman uyaran bilincimizdir. Konuşma yetisi, iyide olsun, kötüde olsun, kişiliğin, ailenin ve ulusun ayırıcı özelliği, insan türünün soyluluk kanıtıdır. Dil yetisi kişiliğe, aileye, ulusa, insanlığa, yaşamın kendisine öylesine sıkı sıkıya bağlı olarak gelişmiştir ki, bazen şu soru takılır aklımıza: Acaba dil bunların basit bir yansıması mıdır, yoksa özü müdür? İşte bu nedenlerle şair ve bilim adamı olarak insan, dili hayranlık ve şaşkınlıkla izlemiş, betimlemeye çalışmıştır. Bilim, dili kesin fizik ve fizyolojik tanımları verilebilecek anlamlı ses ve hareket dizileri olarak görmüştür, bilinç olguları ile ilintili göstergelerdir bunlar. Ruhbilimsel ve mantıksal yorumları ile bilim, dilde insan ruhunun dalgalanmalarını ve insan düşüncesinin sürekliliğini aramıştır: Birincileri dilin keyfince evriminde ve değişimlerinde, ikincisini göstergelerinde. Bu göstergelerde de, kavramların ve yargıların somut simgeleri olarak iki tür saptanmıştır: Sözcükler ve tümceler. Bir göstergeler dizgesi, bir değişmez kendilik olarak ele alınan dil, ulusal özelliklerin saptanmasına yaramış, değişken, akıcı bir olgu olarak ele alındığında gerek kişisel deyişi, gerekse eski kuşakların uzak tarihçelerini anlamaya ileten kapıyı açmıştır. Dil giderek değişik yönlerde değişik bakış açılarına ulaştırabilen bir ayrıcalıklı nesne olarak görülmüştür. Bu açıdan ele alınınca, dil, bilimsel bir araştırmaya konu olduğunda bile kendi başına bir amaç değil, bir araç durumuna geçer: Başlıca nesneleri dilin dışında bulunan bir takım bilgileri edinebilmek için gerekli bir araç. Bu nesnelere ulaşabilmenin tek yolu dil olsa bile, bu bilgileri edinmek için dilinkilerden ayrı bazı temel ilkelere dayanmak gerekir. (…) Fizik, fizyolojik, ruhsal, mantıksal olgular kendi başlarına dili oluşturmazlar, dilin birbirlerinden kopuk dış görünümleridir ancak, inceleme konusu edilmelerinin nedeni, dille ilintili oluşlarından çok, dil aracılığı ile bazı alanlar açmalarıdır. Bu tür betimlemelere dayanarak, dilden toplumsal koşulların anlaşılmasında ya da halklar ve uluslar arasındaki tarih öncesi ilişkilerin açıklanmasında bir anahtar olarak yararlanıldığında da aynı tutumla yüzyüze geliriz. Bunu söylemekteki amacımız bütün bu görüş açılarının ve çabaların değerini küçültmek değil, bir tehlikeyi ortaya koymak: Tanımayı dilediğimiz nesneye varmanın acelesi içinde, bilgi aracını, yani dili gözden kaçırmaktayız. Gerçektir bu tehlike; çünkü dil, doğası gereği, gözlemden kaçar, amaç değil, araç olmaya yatkındır, ancak bilinçli bir işlem sonucu dikkatimizi bilgi aracının üzerinde toplayabiliriz. Dilden bilinçsiz olarak yararlandığımız gündelik yaşamda olduğu gibi, bilimsel araştırma için de geçerlidir bu. Aslında dili ve betikleri yazınsal ve tarihsel olguları anlamak için bir araç olarak inceleyen betikbilimin (filoloji) yanında, onları kendi başlarına birer amaç olarak inceleyecek bir dilbilime de yer bulunduğu nice zaman önce anlaşılmıştır. Ama, tasarının hazırlanmasından gerçekleştirilmesine kadar epeyi zaman geçmiştir. Dil, bir kez daha onu inceleyen bilim adamlarının dikkatinden kaçmıştır. Geleneksel dilbilimin (dillerin tarihi ve kökenleri açısından karşılaştırılmaları) amacı ve sonucu, dilin doğasının tanınması değil, halklar arasındaki ilişkilerin, tarih boyunca ve tarih öncesindeki toplumsal koşulların tanınması olmuştur: Yani dili bir araç gibi kullanarak elde edilen bir bilgi. Ama bu düpedüz betikbilimdir. Gerçi bu tür karşılaştırmalı dilbilim yöntemleri uygulanırken çoğu kez dilin kendisi inceleniyormuş gibi gelir, am aldatıcıdır bu (…). Yalnızca yardımcılık düzeyinde ya da ikinci planda kalmayacak gerçek bir dilbilimi kurmak için, başka bir şey yapmak gerekir. Dilbilim, dili birtakım dil-dışı (örneğin fizik, fizyolojik, ruhbilimsel, mantıksal, toplumbilimsel nitelikli) olgular topluluğu olarak değil, kendi kendine yeterli bir bütün, kendine özgü bir yapı olarak ele almaya çalışmalıdır (…). Uzun süremde bu dilbilimin anlamı çeşitli aşkın görüş açılarına, değişik betikbilimlere ve bugüne dek dilbilim diye benimsenen araştırma biçimine olan yansımaları ile değerlendirilecektir. Bu arada, bu yeni dilbilimle, dillerin karşılaştırılmaları için türdeş bir temel sağlanabilecektir; belli kavramların dışına çıkamayan betikbilimin takıldığı engel ortadan kaldırılarak, sonunda gerçek bir usçul genetik dilbilim kurulacaktır. İster dilin yapısı gerçeğin yapısı ile özdeş tutulsun, ister onun az çok çarpılmış bir yansıması sayılsın, bu dilbilimin önemi, genel bilgi kuramına olan katkıları ile yadsınamaz biçimde açığa çıkacaktır. Böyle bir dilbilimin hazırlık çalışması olarak onun temel ilkelerini bulup belirleyecek, yöntemlerini saptayacak, izleyeceği yolları gösterecek bir dil kuramının ortaya konulması gereklidir. Bu yapıt, bu tür bir kuramın temel ilkelerini sunmaktadır. (…) 2. Dil Kuramı ve Hümanist Görüş İtalyanca’dan çeviren: Gül IŞIK Dilin özgül yapısını yalnızca bir biçimsel ilkeler dizgesinden yararlanarak belirlemeyi amaçlayan bir dil kuramı, konuşmadaki dalgalanmaları ve değişimleri sürekli olarak göz önüne almakla birlikte, bu değişimlere bir kesin değer tanımaktan kaçınmak zorundadır; bir dil-dışı gerçeğe bağlı kalmayan bir değişmezlik aramalıdır (…). Bu değişmezlik bulunup betimlendiğinde dil-dışı “gerçeğe” (hangi “gerçek” olursa olsun: Fizik, fizyolojik, ruhbilimsel, mantıksal, varlıkbilimsel) yansıtılabilecektir, öyle ki, bu “gerçek” ele alındığında bile odak noktasında yine asıl nesnemiz olan dil kalacaktır, ama gelişigüzel bir olgular yığını değil, egemen ilkesi dil yapısı olan düzenli bir bütün olarak dil. Bugüne değin değişik görünümler altında dilbilime egemen olan belli bir hümanist geleneğin böyle düzenleyici ve bütünleyici nitelikteki değişmezliklerin araştırılmasını engelleyeceği kesindir. Bu hümanist gelenek daha ileri gittiğinde, bu tür bir değişmezliğin varlığını da, onu araştırmanın yasallığını da önsel olarak yadsır. Bu açıdan bakılınca, insana ilişkin olgular, doğal olgulara karşıttırlar, yani kendilerine özgüdürler, bunda ötürü de doğal olgular gibi kesin ve genelleyici bir uygulamaya konu olamazlar. Dolayısıyla insan bilimlerinde değişik bir yöntem, yani bilimden çok şiire yaklaşan bir betimleme gereklidir, olguların bir dizge çerçevesinde değil, tek başlarına ele alındıkları dağınık bir sunuş olmaktan öteye geçmeyen bir yöntem aranmalıdır mutlaka. Bu sav, tarih alanında bir öğreti düzeyine ulaşmıştır; gerçekten de klasik biçimi ile tarihin temelini oluşturduğu söylenebilir. Yine en hümanist olarak nitelenebilecek bilim dalları, örneğin yazın ve sanat incelemeleri de dizgeleştirici olmaktan çok artsüremli-betimleyici bilim dalları olmuşlardır. Bazı alanlarda bir dizgeleştirme eğilimi görülür gerçi, ama tarih ve onun yanı sıra bütünüyle insan bilimleri bu tür dizgeleştirmelerin olanağını ve yasallığını kabullenmekten henüz hayli uzak gözüküyorlar. Önsel olarak her sürece (bağıntısal aşamalanma) karşılık veren bir dizge bulunduğu ve sürecin bu dizge çerçevesinde, sınırlı sayıda ilkeden yararlanarak çözümlenebileceği ve betimleneceği savı genellikle geçerli gözüküyor. Her türlü sürecin, çeşitli birleşimlerde yinelenen sınırlı sayıda öğeye ayrılarak çözümlenebileceğini varsaymak gerekir. Sonra, bu çözümden yararlanarak, bu öğelerin birleşim olanaklarına göre değişik sınıflarda toplanabilmesi gerekir.(…) İnsan bilimlerinin bu varsayımı bir çalışma taslağı olarak denemedikleri sürece en önemli görevlerini, yani hümanist araştırmalara bilimsel kimlik kazandırma görevini bir yana bırakmış olacakları kesindir. İnsana ilişkin olgular betimlenirken, şiirsel incelemeyi tek inceleme biçimi olarak benimsemekle, şiirsel inceleme ile bilimsel incelemeyi eşgüdümlü iki betimleme türü olarak benimsemek arasında bir seçim yapılması gerektiği anlaşılmalıdır; ve bu seçim, her sürecin altında bir dizgenin varolduğu savının doğrulanmasına dayanmaktadır. Önsel olarak dil bu savın olumlu bir sonuç almak umudu ile sınanabileceği bir alan gibi gözüküyor. Dil olgularının salt betimlemesinin yeterince ilgi uyandıramayacağı açıktır, dolayısıyla buna her zaman dizgeleştirici görüş açısı ekleme gereği duyulmuştur: Betiksel sürecin gerisinde bir sesçil dizge, bir anlamsal dizge, bir dilbilgisel dizge aranmıştır. Ama bugüne dek aşkın bir erek izleyen ve dizge kavramına karşıt bir hümanist etki altında çalışan betikbilimcilerce gerçekleştirilen dilbilim, çözümlemeyi sonuna dek vardıramamış, kendi temel ilkelerini açıklığa kavuşturamamış, tutarlı bir çözümleme kuramı ortaya koyamamış, bundan ötürü de belirginlikten yoksun ve öznel kalmış, metafizik ve estetik peşinde koşmuştur, birçok durumda da bölük pörçük açıklamalar vermekten öteye geçememiştir. Dil kuramının amacı özellikle elverişli gözüken bir konuyu incelerken, her sürecin temelinde bir dizge, her dalgalanmanın temelinde bir değişmelik bulunduğu varsayımını doğrulamayı denemektir. (…) 3. Dil Kuramı ve Deneycilik Fransızca’dan çeviren: Ayşe (Eziler) KIRAN Bir kuram olabildiğince yalın olmak için, nesnesinin kesinlikle gerektirdiğinin dışında hiçbir şeyi varsaymamalıdır. Ayrıca, kuram, amacına bağlı kalmak için, uygulamalarında, gerçek olan ya da öyle kabul edilen “deney verileri”ne uygun sonuçlara götürmelidir. Bu, her kuramın karşılaştığı yöntemsel bir zorunluluktur ve bunun anlamını araştırmak da bilgi kuramına düşmektedir. Burada, bu sorunu ele aldığımızı öne sürmüyoruz. Yukarıda, sözde deneycilik konusunda özetlediğimiz zorunlulukları, diğer bütün ilkelerin üstünde yer alan ve dil kuramının, şimdiden, bütün dil felsefesi çalışmalarından ayrılmasını sağlayan şu ilkeyi benimseyerek yerine getirdiğimizi sanıyoruz: Betimleme çelişkisiz, tümükapsayıcı ve elden geldiğince yalın olmalıdır. Betimlemede, çelişkisizlik, tümükapsayıcılıktan, tümükapsayıcılık da yalınlıktan önde gelir. Bu ilkeye, deneycilik ilkesi adını verme tehlikesini göze alıyoruz; ama, bu terimi, bilgi kuramı incelendikten sonra uygun bulmazsa, bırakmaya da hazırız. Bu, ilkenin sürdürülmesini hiç de etkilemeyen bir terim sorunudur, sadece. 4. Dil Kuramı ve Tümevarım Fransızca’dan çeviren: Ayşe (Eziler) KIRAN Tümevarım yöntemi, özelden genele ya da sınırlı bir nesneden daha geniş olana dereceli bir geçiş zorunluluğu olarak anlaşılıyorsa, deneycilik ilkemizin savı, bizi hiçbir zaman bu yönteme tutsak etmemektedir. (…) Bir kez daha bilgi kuramıyla işbirliği yaparak çözmemiz gereken bir terim sorunu çıkıyor ortaya. Ancak, şimdilik, bizden önceki dilbilim karşısındaki tutumumuzu belirtmek söz konusu. Özel seslerden sesbirime (sesler sınıfı), özel sesbirimlerden sesbirim ulamlarına, çeşitli anlamlardan genel yada temel anlamlamaya ve sonunda da anlamlama ulamlarına varan aşamalı kavramların oluşturulması bizden önceki dilbilimin özelliğini oluşturmaktadır. Bu durumda, dilbilimde, tümevarımdan söz edilmektedir. Bu da, sınıftan bileşene değil, bileşenden sınıfa geçiş olarak tanımlanabilir. Çözümleyecek yerde bireşimleyen, özelleştirecek yerde genelleştiren bir devinimdir bu. Deney böyle bir yöntemin sakıncalarını açıkça ortaya koymaktadır. Kaçınılmaz olarak da, bizi gerçek yerine, gerçekmiş gibi kullanılan kavramları dışlamaya götürmektedir. Bu yolla edinilen kavramların genel bir değeri olmadığından ve ancak belli bir dilin belli bir durumuna uygulanabildiklerinden, bu gerçekçilik (sözcüğün Ortaçağ’daki anlamıyla) karşılaştırmalarda kullanılabilir bir temel sağlamaz. Geleneksel terimler, bu gerçekçiliğin başarısızlığını göstermektedir: “tamlayan durumu”, “bitmiş geçmiş”, isteme kipi”, “edilgen”, vb. gibi tümevarımlı dilbilgisi sınıflandırmaları bunun çarpıcı örnekleridir. Bu terimlerden hiçbiri, gündelik kullanımlarında, genel bir tanım almazlar. Tamlayan durumu, bitmiş geçmiş, isteme kipi, edilgen, iki ayrı dilde, örneğin Latince ve Yunanca’da olduğu gibi, tamamen ayrı olguları kapsarlar. Geleneksel dilbilimin bütün terimleri aynı durumdadır. Bu alanda, tümevarım, dalgalanmalardan değişmezliğe değil, sadece, dalgalanmalardan rastlantısala götürür. Son olarak, tümevarım yöntemi, açıkladığımız deneycilik yöntemiyle uyuşmaz: Çelişkisiz ve yalın bir betimleme yapamaz. Deneyin varsayılan verilerinden hareket edilmek isteniyorsa, tam tersi bir yol izlemek gerekmektedir. Verilerden söz edilebilirse (bunu bilgikuramsal anlamda bir koşul olarak bırakıyoruz), bu veriler, dilbilimci için çözümlenmemiş ve salt bütünlüğü içinde bir betiktir. Bu betiğe temel oluşturan dizgeyi açıklığa kavuşturacak tek olanaklı yol, betiği, bileşenlerine ayrılabilecek bir sınıf olarak gören çözümlemedir; bu bileşenler de, bileşenlere ayrılabilecek sınıflar olarak görülmekte ve böylelikle çözümleme olasılıklarının tüketilmesine dek gidilmektedir. Bu yol, kısaca, bileşenden sınıfa değil, sınıftan bileşene geçiş olarak tanımlanabilir. Bu, bireşimleyen ve genelleştiren değil, çözümleyen ve özelleştiren bir devinim, yani, geleneksel dilbilimin tanıdığı tümevarımlı yolun tersidir. Bu karşıtlığı açıklayan çağdaş dilbilim, bu yolu ve az çok benzerlerini tümdengelim terimi ile karşılamaktadır. Bu terimin bilgikuramcılara ters düştüğü deneyle bilinmektedir; ancak, bu terimi, terimsel çelişkinin aşılacağına olan inancımızla yine de kullanıyoruz. 5. Dil Kuramı ve Gerçek Fransızca’dan çeviren: Ayşe (Eziler) KIRAN Seçtiğimiz terimlerle, dil kuramı yöntemini, kaçınılmaz bir biçimde, deneyci ve tümdengelimli olarak belirtebildik ve de bu alanda, dil kuramı ile “deney verileri” olarak adlandırılan şey arasındaki temel bağıntılar sorununu aydınlattık. Yine de, aynı sorunu, bir başka açıdan aydınlatmak kalıyor geriye: yani, kuram ile nesnesi (ya da nesneleri) arasında olabilecek tek yanlı etkilerin anlamını araştırmak. Sorun (…) şöyle belirtilebilir: Nesne mi kuramı belirler ve etkiler, yoksa kuram mı nesnesini belirler ve etkiler? (…) Kuram teriminin değişik biçimlerde anlaşılabileceğini çok iyi biliyoruz. Bu terim, diğer anlamları yanında, bir varsayımlar dizgesini de belirtebilir. Günümüzde pek sık kullanılan bu anlam çerçevesi içinde, kuram ile nesnesi arasındaki etki bağıntısının tek yönlü olduğu kesindir: Kuramı belirleyen ve etkileyen nesnedir, tersi değil. Varsayım, nesne ile karşılaştırıldıktan sonra, doğru ya da yanlış olarak belirebilir. Bizim, kuram sözcüğünü değişik bir anlamda kullandığımızı hemen belirtmemiz gerekiyor. Burada iki etkenin önemi eşdeğerdedir: 1. Kuramın kendisi, deneye bağlı değildir. Kuramda hiçbir şey, onun deney verilerine bağlı olarak uygulamalar yapıp yapmayacağını göstermez. Kendi içinde hiçbir öngerçeğin (postulat) varlığını da içermez. Tamamen tümdengelimli bir dizge oluşturur; bu anlamda, kuram, kendi başına, açıkladığı öncüllerden hareket ederek, bunlardan doğan olasılıkların hesaplanmasını sağlar. 2. Açıklanan kimi öncüllerin (kuramın, kimi deney verilerine uygulanabilmesi için) gereken koşulları yerine getirdiklerini, kuramcı, deneyleri ile bilir. Bu öncüller ne denli genelse, o ölçüde, deney verilerine uygulanma olasılıkları vardır. Bu iki etkeni belirlemek için kuram, birinci durumda nedensiz, ikinci durumda ise uygundur (ya da amacına uygun) diyeceğiz. Bir kuramın oluşturulması için bu iki etkenin birleştirilmesi zorunlu görünmektedir. Bununla birlikte, yukarıda söylenenlerden, şu sonuca varılmaktadır: Deney verileri, kuramın kendisinin geçerliğini değil, sadece uygulanabilirliğini doğrulayabilir ya da çürütebilir. Kuram, hepsi bir içerme (sözcüğün mantıktaki anlamıyla) biçiminde olması gereken ya da bu ilişkinin koşullu bir biçimine oturtulabilen teoremler ortaya konmasını sağlar. Böyle bir teorem, eğer bir koşul yerine getirildiyse, sadece bir önermenin gerekliğinin saptanabileceğini gösterir. Kuramın uygulaması, ele alınan durumda, koşulun yerine getirilip getirilmediğini gösterecektir. Kuram ve bundan çıkan teoremler de, varsayımların (bunların arasında da kuralların) oluşmasını sağlar; bu varsayımların geçerliliği, kuramınkinin tersine, doğrulanmalarına bağlıdır. (…) Dil kuramı, öncüllerini nedensiz ve uygun bir yöntemle ortaya koyarak, nesnesini bağımsız olarak tanımlar. Kuram, öncülleri elden geldiğince az ve genel olan bir hesaplamadır; bu öncüler, kurama özgü olduğu ölçüde, belitsel nitelik taşımazlar. Bu hesaplama olasılıkları önceden kestirmeyi sağlar ama, bunların gerçekleşmeleri konusunda hiç de belirleyici değildir. Bu bakış açısına göre, dil kuramıyla gerçek kavramı ilişkiye girdiklerinde, nesne mi kuramı belirler ve etkiler yoksa tersi mi sorusunun iki yanıtı vardır: Nedensiz olma niteliği gereği, kuramın gerçekle ilişkisi yoktur; uygunluk niteliği gereği de gerçekçidir (…). 6. Dil Kuramının Amacı Fransızca’dan çeviren: Mehmet YALÇIN Düşündüğümüz anlamda bir kuramın amacı, öyle bir yöntem geliştirmektir ki, o yöntemle, tasarlanan nitelikteki belirli nesneler, çelişkisiz ve tümü kapsayıcı olarak benimsenebilsin. Böyle bir betimleme, söz konusu nesneyi anlamamızı ya da tanımamızı sağlar. Öyleyse yanılgı ya da bulanıklık sakıncasına girmeden şunu söyleyebiliriz: Kuramın amacı, belli bir nesneyi tanıma ya da anlama yöntemini belirlemektir. Ama kuram bize, belli bir nesneyi tanımanın yollarını göstermekle kalmaz, ayrıca ele alınan nesneyle aynı niteliği taşıyacağını tasarladığımız ne kadar nesne varsa, onların da tanımlanmasını sağlayacak düzeyde olmalıdır. Bir kuram genel olmalıdır. Ama şu anlamda: Yalnızca belli bir nesne ya da elimizden geçmiş nesneleri değil, tasarladığımız niteliği taşıyan ne kadar nesne varsa, bütün o nesneleri tanımamızı sağlayacak araçları da sunmalıdır bize. Kuramı elimizde bulundurmamızda amaç, yalnızca önceden bilinen durumlarla yetinmek değil, ortaya çıkabilecek her durumu ele almaktır. Dil kuramı betiklerle ilgilenir; amacı da betiğin, çelişkisiz ve tümükapsayıcı bir betimleme aracılığıyla tanınmasını sağlayacak yöntemi belirtmektir. Bu kuram ayrıca, tasarlanan nitelikteki tüm öteki betiklerin nasıl tanınabileceğini göstermeli; bu tür betikler için kullanabileceğimiz araçları sağlamalıdır. Dil kuramından, örneğin şöyle bir şey bekleriz: Yalnızca herhangi bir Fransızca betiği değil, var olan bütün Fransızca betikleri; yalnızca bunlar da değil, olası ve düşünülebilecek -yarın ortaya çıkabilecek, hatta belirsiz bir geleceğe özgü- bütün betikleri, çelişkisiz ve tümükapsayıcı olarak betimlemesini bekleriz; yeter ki bu betikler, şimdiye değin ele alınmış betiklerle aynı nitelikte olsunlar. Dil kuramı bu beklentimizi, bu isteğimizi karşılarken, ister istemez, var olan Fransızca betiklere dayanır. Bu betikler de boyutça ve sayıca öylesine fazladır ki, aralarından bir seçim yapmakla yetinmek kaçınılmazdır aslında. Kuramsal araçlar yardımıyla, bu yalın betik seçkisi, başka betiklere uygulanacak bir bilgi temeli oluşturmamızı sağlar. Bu bilgiler, elbetteki, dayandıkları süreçleri ya da başka deyişle betikleri ilgilendirir. Ama tek ve temel değerleri burada değildir. Tasarlanan aynı nitelikteki bütün betiklerin yapısına yön veren, yeni betikler oluşturmamızı sağlayan dizge ya da dili de ilgilendirir. Yine de dil kuramının belirli bir dilde olası bütün betikleri betimlemeyi ve oluşturmayı sağlaması yetmez. Genel olarak dil kuramının içerdiği bilgi temeline dayanarak, hangi dilden olursa olsun, bütün betikler için de işlek olmalıdır. Dil kuramcısı, bu zorunluluğu karşılayabilmek için bir kez daha, değişik dillere özgü betiklerden sınırlı sayıda örnek seçer ve bunları kendisine çıkış noktası yapar. Çünkü dillerde var olan bütün betiklere bir el atmak ister istemez insan gücünü aşar; ayrıca yararı da yoktur bunun, çünkü kuram, gerçekleşmemiş betikler için de geçerlidir. Demek ki, bütün öteki kuramcılar gibi dilbilimci de, düşünülebilen bütün olasılıkları, bilinmeyen ve gerçekleşmemiş bütün olasılıkları önceden kestirmeye özen göstermek durumundadır. Bu olasılıkları kuramda öylesine düşünmeli ki, o kuram, hiç karşılaşmadığı, kimileri belki de hiçbir zaman gerçekleşmeyecek betiklere ve dillere de uygulanabilsin. İşte ancak bu yolla, uygulanabilir olmasından kuşku duyulmayacak bir kuram oluşturulabilir. Demek ki, kuramın mutlaka uygulanabilir olması sağlanmalı, her uygulama da zorunlu olarak bu kurama dayanmalıdır. Ama kuramın kendisiyle uygulanışlarını ve uygulanış yöntemlerini karıştırmamak son derece önemlidir (…). Dil kuramı, uygunluğu gereği, deneyci bir çalışmadır; nedensizliği gereği, bir hesaplama işlemi yapar. Ele alınmış kimi olgulara dayanarak –ki bu olgular ister istemez sınırlıdır; ama ne denli çeşitli olurlarsa, o denli de yararlı olurlar-, kuramcı belirgin bir alanda, bütün olasılıkları hesaplamaya girişir. Bu alan üzerinde belirli noktalar saptar; adına dil denen bütün nesneler için ortak olan özellikler bulup çıkarır; sonra bu özellikleri genelleştirir, birer tanım olarak ortaya koyar. Bundan sonra artık, -nedensiz, ama uygun bir biçimde- kuramın hangi nesnelere uygulanıp, hangi nesnelere uygulanamayacağına karar vermiştir. Böylece tanımlanmış olan bütün nesneler, düşünülebilecek bütün durumları önceden kestiren genel bir hesaplama işlemine tabi tutulur. Bu işlem, yani ortaya konan tanılamadan yola çıkılarak (ve eski deneylerin hiçbirine başvurulmaksızın) ortaya koyulan tanımlamadan gidilerek yapılan bu işlem, betiği ve betiğin üstüne oturduğu dili betimlemeyi ya da tanımlamayı sağlayacak araçları ortaya koyar. Dil kuramı, ele alınan betiklere ve dillere başvurularak, ne denetlenebilir, ne doğrulanabilir, ne de çürütülebilir. Onun için tek bir denetim yolu vardır: O da hesaplamanın çelişkisiz ve tümü kapsayıcı olmasıdır. Eğer hesaplama, herhangi bir betiğin, herhangi bir dilin, çelişkisiz ve tümükapsayıcı tanımına götürecek birçok yöntemin düzenlenmesine olanak veriyorsa bunlardan, en yalın tanımlamaya götürenini seçmek gerekir. Ayrıca, birçok yöntemin, sonuçları aynı ölçüde yalın olan tanımlar vermesi durumunda, bu sonuçlara en kolay yoldan gidenini seçmek gerekir. Deneycilik ilkesinden kaynaklanan bu ilkeye yalınlık ilkesi diyeceğiz. Herhangi bir çelişkisiz ve tümükapsayıcı bir çözümün doğru, herhangi bir başkasının da doğru olmadığını belirtecek tek ilke budur. Yalınlık ilkesine en çok uyan çözüm doğru kabul edilir. Öyleyse bir dil kuramı ve uygulamalarının değeri, varılan sonucun, çelişkisizlik ve tümükapsayıcılık ilkesine uyması yanında, en yalın olmasına da bağlıdır. Bu durumda dil kuramı, yalnız kendi ortaya koyduğu “deneycilik ilkesi”ne göre ölçülüp değerlendirilmelidir. Bundan şu sonuç çıkıyor: Bu ilkenin belirlediği ülküye yaklaşan birçok dil kuramı düşünülebilir. Aralarından yalnızca birisi kesin kuram olmalıdır. Somut biçimde ortaya konmuş her dil kuramı, işte böyle bir kuram olmaya yöneliktir. Ne ki, bir araştırma yöntemi olan kuram, gerçekleşmiş somut biçimiyle tanımlanmaz. Yeni somut gerçekleşimler hazırlayarak, her seferinde temel ilkesine daha çok yakınlaşarak daha ileri gittiğini görmek hem olasıdır, hem de istenen şeydir. Burada bizi ilgilendirecek olan, kuramın gerçekçi yanıdır; yani uygulanabilirlik koşuluna en iyi biçimde karşılık vermesidir. Bunu sağlamak için, her türlü dilsel yapının kurucu özelliklerini ortaya çıkarmak, tanımlarda, saptanışlarının mantıksal sonuçlarını incelemek gerekir. 13. Anlatım ve İçerik Fransızca’dan çeviren: Mehmet YALÇIN Öteden beri süregelen anlayışa göre gösterge, önce herhangi bir şey’in göstergesi demektir. Şimdiye değin biz de bu anlayışla yetinmek istedik (…). Ama burada, böyle bir anlayışın dilbilim açısından savunulur bir yanı bulunmadığını tanıtlamak istiyoruz; ayrıca bu noktada çağdaş dilbilim kuramlarıyla da ters düşmeden… Geleneksel kurama bakılırsa, gösterge kendi dışındaki bir içeriğin anlatımıdır. Tersine, çağdaş kuram (özellikle F.de Saussure’ün, sonra da Leo Weisgerber’in ortaya koydukları çağdaş kuram), göstergeyi anlatımla içerikten oluşan bir bütün olarak kabul eder. Bu iki anlayıştan birini seçmeye karar verirken, yalnızca uygunluk ölçütüne dayanmalıyız. Bunu yaparken bir an için göstergelerden söz etmeyeceğiz; çünkü ne olduklarını bilmiyoruz ve tanımlamaya çalışıyoruz onları. Göstergeler yerine, varlığını saptadığımız bir şeyden, yani göstergesel işlevden söz edeceğiz ilkin. Bu işlev, iki nicelik arasında, yani anlatım ile içerik arasında bulunmaktadır. Göstergesel işlevin, gösterge dediğimiz niceliğin içinde mi, yoksa dışında mı bir şey olduğuna karar verebilmek için, işte bu temel gözlemden yola çıkmamız gerekiyor. Anlatım ve içerik terimlerini, söz konusu göstergesel işlevi üstlenen işlev öğelerini{1} belirtmek amacıyla kullandık. Bu ayrı ayrı adlandırma, salt işlemsel ve biçimseldir; yoksa anlatım ve içerik terimlerine ne olduklarından başka, ne de olduklarından fazla bir şey katıyor değiliz böyle bir mantıkla. Bir işlevle, işlev öğeleri (sınıfı) arasında hep dayanışım{2} olacaktır: Bir işlev, parçaları olmadan düşünülemez. Bu parçalar da işlevin uzantı uçlarından başka bir şey değildir. Öyleyse, işlev olmadan parçaları da düşünülemez. Tek ve aynı bir niceliğin art arda değişik birçok işlevi yapması, ve bu işlevlerle belirlenmiş kabul edilmesi durumunda, burada bir değil birçok işlev öğesinden söz edilir yine de. Bu işlev öğeleri, hangi işlevden gidilerek düşünülüyorsa, o işleve göre değişik nesneler olurlar. Bir başka açıdan bakılırsa, bu olgu, “aynı” nicelikten söz edebilmeyi engellemez. Örneğin, o niceliğe giren (yani o niceliğin parçalarınca üstlenilen) ve o niceliği belirleyen işlevler göz önüne alındığı zaman… Birçok işlev öğeleri dizisi, tek ve aynı bir işlevi üstleniyorsa, bu demektir ki, o işlev ile kendisini üstlenen işlev öğeleri bütünü arasında dayanışım vardır. Bunun doğal sonucu olarak, her işlev öğesi, işlevi belirler. Göstergesel işlev ile iki işlev öğesi (anlatım ile içerik) arasında da dayanışım vardır. Bu iki işlev öğesi aynı anda yoksa, göstergesel işlev de olamaz. Tersi de doğrudur: Kendilerini bir arada tutan göstergesel işlev olmadıkça, ne anlatım ile anlatımın içeriği, ne de içerik ile içeriğin anlatımı olamaz. {1} İşlev öğesi terimini, Fransızca’ya fonctif adı altında geçen ve Hjelmslev’in belirlediği bir kavramı anlatmak için kullanıyoruz. İlerde, bu yazıda da değinilecek olan işlev öğesinin tanımın şöyle yapıyor Hjelmslev: “…başka nesneler karşısında bir işlevi olan nesne”. Yani iki terim arasında bir işlev (ilişkisi) varsa, bu iki terime işlev öğesi diyor (Bkz. Prolégoménes à une théorie du langage, s.51. (ç.n.) {2} Bu terimi Fransızca solidarité karşılığında kullanıyoruz. Tanımı şöyle: “Bir süreç içindeki öğelerin birbirine olan bağımlılığı” (Bkz. A.g.y., s.38) (ç.n.) Göstergesel işlev kendi içinde de bir dayanışımdır; yani anlatım ile içerik dayanışıktırlar: Biri ötekinin varlığını kesinlikle gerekli kılar. Bir anlatım, ancak bir içeriğin anlatımı olduğu için anlatımdır; bir içerik de ancak bir anlatımın içeriği olduğu için içeriktir. Öyleyse, birbirinden yapay olarak ayırt edilmedikçe, anlatım olmadan içeriğin, içerik olmadan da anlatımın var olması düşünülemez. İnsan konuşmaksızın düşünüyorsa, bu düşünme ne dilsel bir içerik, ne de göstergesel işlevin bir işlev öğesi olamaz; düşünmeksizin konuşuyorsa, yani dinleyicinin herhangi bir içerikle bağdaştıramayacağı bir dizi sesler üretiyorsa, bu konuşma dilsel bir anlatım değil, bir abrakadabra olacaktır; ayrıca ortada göstergesel işlevin, işlev öğeleri de olmayacaktır. İçerik yokluğuyla anlam yokluğunu birbirine karıştırmamak gerekiyor: Herhangi bir açıdan (örneğin kuralcı mantık ya da fizikselcilik açısından), bir anlatımın içeriği, pekala anlamdan yoksun diye belirtilebilir, ama yine de içerik olma durumunu yitirmez. Betik çözümlemesinde{3}, göstergesel işlev görmezlikten gelinseydi, göstergeler belirlenemezdi; betiğin tümükapsayıcı (ve deneysel) olarak tanımını yapmaya olanak bulunmazdı; bunu yapmak için, betiği yaratan işlevleri göz önünde tutmak zorunludur. Kısacası, göstergesel işlevi hesaba katmadan, çözümlemenin temeli olarak gerekli gördüğümüz bu nesnel ve kullanılabilir ölçütten yoksun kalırız. Göstergesel işlevin niteliğini belirlemeye çalışırken, Saussure, bu işlevin kendisiyle ilgilenmek yerine, anlatımla içeriği ayrı ayrı ele alıp incelemeye girişmiştir. Bakın nasıl bir sonuca varmış: “Tek başına düşünce, hiçbir zorunlu sınıra rastlanmayan bir bulutsuyu andırır. Önceden oluşup yerleşmiş kavram yoktur; dilin ortaya çıkmasından önce, hiçbir şey belirgin değildir… Ses tözü ne daha durmuş oturmuştur, ne de daha kesin çizgilerle belirlenmiştir. Sunduğu bütün biçimlere düşüncenin de zorunlu olarak uyacağı bir kalıp değildir. Düşüncenin gereksindiği gösterenleri sağlamak ayrımlı parçalara bölünen, değişik biçimlere bürünen bir özdektir. Bundan ötürü (…) dili (…) hem bulanık kavramların belirsiz düzleminde (…), hem de seslerin gene aynı oranda belirginlikten yoksun düzleminde (…) birbirine bitişik bir altbölümler dizisi olarak gösterebiliriz (…); dil, biçimlenmemiş iki yığın arasında oluşurken, kendi birimlerini yaratır (…). Bu birleşim bir töz değil, bir biçim yaratır.”{4} Ama doğrusu, ne denli başarıyla dile getirilmiş olursa olsun, bu eğitsel yaklaşım anlamsızdır. Saussure’ün kendisi de düşünmüş olmalı bunu. İster zamansal düzlemde olsun, ister aşamalanma düzleminde olsun, gereksiz her türlü öngerçekten uzak duran bir bilimde, hiçbir şey “içeriğin tözü”nü (düşünce) ya da “ anlatımın tözü”nü (ses zinciri) ya da bunların tersini dilden önceye alma yetkisini vermez. Saussure’ün terimlerini olduğu gibi kullanırsak (…), tözün yalnız ve ancak biçime bağımlı olduğunu, hiçbir anlamda ona bağımsız bir varlık gibi bakılamayacağını anlamamız gerekir. {3} L.Hjelmslev’in çözümlemeyi amaçladığı dilsel nesne, en geniş anlamıyla betiktir. (ç.n.) {4} L.Hjelmslev’in F. De Saussune’den alıntıladığı bu bölümü biz yapıtın Türkçe çevirisinden alıyoruz. L.Hjelmslev’in aktarmadığı bölümler, bu çeviriden d çıkarılmıştır (Bkz. F. De Saussure, Genel Dilbilim Dersleri, çeviren: Berke Vardar, TDK yay., cilt I, ss.104-105) (ç.n.) Doğrulanabilecek bir yaklaşım, tersine şöyle olmalıdır: Olabildiğince çok sayıda dili Karşılaştırarak, hepsinde ortak olan, hepsinde ortak kalan ne varsa, çıkarıp almak. Göstergesel işlevleri ve bu işlevden yola çıkarak belirlenecek bütün işlevleri kapsayan bildiğimiz şu yapı ilkesini –yani, doğallıkla bütün dillerde aynı olan, ancak uygulanışı her birinde değişik olan ilkeyi- soyutlarsak, göreceğiz ki, bu ortak etken, bir niceliktir. Bu nicelik, yalnız ve yalnız kendisini dilin yapı ilkesine ve dillerin birbirlerinden değişik olmalarını sağlayan bütün etkenlere bağlayan işlevle belirlenir. İşte bu ortak etkenin adına da anlam diyeceğiz. Nitekim, değişik dillerdeki şu zincirlerin, Jeg véd det ikke (Danca) I do not know (İngilizce) Je ne sais pas (Fransızca)